ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΑΞΙΩΝ ΑΝΟΙΓΕΙ ΝΕΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ

Ένα άρθρο για τη σημασία της σύζευξης της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης με την εκπαίδευση αξιών και την περιβαλλοντική ηθική με στόχο την καλλιέργεια μιας θεώρησης που να γειτνιάζει στον οικοκεντρισμό, σε αντίθεση με την ανθρωποκεντρική θεώρηση που φαίνεται να επικρατεί συχνά ακόμα και στις δράσεις περιβαλλοντικής εκπαίδευσης.

Περιβαλλοντική Ηθική και στο Σχολείο: Η εκπαίδευση αξιών ανοίγει νέα μονοπάτια

Καραγεωργάκης Στ., Λιθοξοΐδου, Λ., Αραμπατζίδου, Φ., Κουράκης, Κ., Γεωργόπουλος, Α.

Από το βιβλίο του Σταύρου Καραγεωργάκη «Περιβαλλοντική Φιλοσοφία και Περιβαλλοντική Εκπαίδευση», εκδόσεις Ευτοπία

 Δείτε ολόκληρο το άρθρο εδώ

 

Advertisements

Η Ιστορία των εννοιών ως ερμηνευτικό πλαίσιο των συγχρόνων αντιλήψεων: Ανήκει ο άνθρωπος στο ζωικό βασίλειο;

Παπαδοπούλου Πηνελόπη και Αθανασίου Κυριάκος (2001)

Περίληψη   

Στο επίκεντρο αυτής της εργασίας βρίσκεται κυρίως η ερμηνεία των ιδεών και των συνδεδεμένων αντιλήψεων με την έννοια «ζώο», μέσω της μελέτης της ιστορικής εξέλιξης της έννοιας και των κοινωνικών πλαισίων στα οποία κάθε φορά συνέβαινε η αλλαγή. Αυτό που κυρίως θα επιχειρηθεί να ερμηνευθεί είναι η άρνηση εκπαιδευτικών και παιδιών να συμπεριλάβουν το ανθρώπινο είδος στο ζωικό βασίλειο. Στο πρώτο μέρος αυτής της εργασίας επιχειρείται μια συνοπτική καταγραφή της εξέλιξης της έννοιας «ζώο» στη Δυτική σκέψη, η ιστορική πορεία των οριοθετήσεων και των ταξινομήσεων του ζωικού βασιλείου στον ευρωπαϊκό κόσμο και η επιρροή την οποία αυτές οι ταξινομήσεις άσκησαν στη σημερινή στάση μας απέναντι στα ζώα ή και αντίστροφα  πώς οι ανθρωποκεντρικές αντιλήψεις  επηρέασαν το επιστημονικό έργο. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζονται τα κύρια χαρακτηριστικά, τα οποία αποδίδουν τα παιδιά του δημοτικού σχολείου στην έννοια «ζώο» και στο τρίτο μέρος παρουσιάζονται τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά που αποδίδουν εκπαιδευτικοί της Α΄/βάθμιας εκπαίδευσης.

Διαβάστε εδώ την εργασία  Η Ιστορία των εννοιών ως ερμηνευτικό πλαίσιο των συγχρόνων αντιλήψεων: Ανήκει ο άνθρωπος στο ζωικό βασίλειο;  

Ζωολογικοί Κήποι – του Κώστα Καρπαδάκη

Οι ζωολογικοί «κήποι» αποτελούν τόπους αιχμαλωσίας που χρησιμοποιούν τη δικαιολογία του εκπαιδευτικού χαρακτήρα.

Πιστεύουμε πως  το μόνο που διδάσκουν  είναι τον περιορισμό της ελευθερίας ως κάτι «φυσικό», και ταυτόχρονα αφύσικες συμπεριφορές ιδρυματοποιημένων ζώων, αποξενωμένων από το περιβάλλον τους, ένα μήνυμα εκ διαμέτρου αντίθετο στις αρχές της  περιβαλλοντικής εκπαίδευσης.

Με αυτή τη σκέψη  παραθέτουμε και  το άρθρο:

 Ζωολογικοί Κήποι (Μιά κριτική παρέμβαση στο άρθρο για τους ζωολογικούς κήπους)  του Κώστα Καρπαδάκη (2001) 

Επιστολή στο Υπουργείο Παιδείας για το Αττικό Πάρκο

Επιστολή της Πανελλαδικής Συντονιστικής Επιτροπής Φιλοζωικών Σωματείων στο Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων σε σχέση με την επίσκεψη σχολείων στο δελφινάριο του Αττικού  Πάρκου (Αύγουστος 2010)

«Καθώς πλησιάζει η έναρξη του σχολικού έτους είμαστε υποχρεωμένοι να επικοινωνήσουμε μαζί σας και να εκφράσουμε την έντονη ανησυχία μας σχετικά με το ζήτημα των οργανωμένων επισκέψεων των σχολείων στις εγκαταστάσεις του Αττικού Πάρκου, όπου πρόσφατα έχουν μεταφερθεί θαλάσσια θηλαστικά, δελφίνια και θαλάσσιοι λέοντες.

Η διατήρηση των ζώων σε συνθήκες αιχμαλωσίας, παρόλο που τους παρέχεται τροφή, νερό, και στοιχειώδης ιατρική περίθαλψη, δεν παύει να είναι μια φυλακή που εξασφαλίζει ως ένα βαθμό την επιβίωσή τους, απαγορεύει όμως την ευζωία τους.

Εκείνο όμως που μας ανησυχεί ιδιαίτερα, πέρα από την ευημερία των ίδιων των ζώων, είναι ο αντιπαιδαγωγικός χαρακτήρας των επισκέψεων. Η παρατήρηση έγκλειστων άγριων ζώων και η παρακολούθηση παραστάσεων όχι μόνο δεν διδάσκει στους μαθητές το σεβασμό της ελευθερίας των άλλων ειδών, αλλά αντίθετα προωθεί την αντίληψη ότι τα ζώα είναι περιουσία των ανθρώπων, και λειτουργεί αντίθετα προς τη δημιουργία οικολογικής συνείδησης.

Αντίθετα στις αρχές της οικολογίας που αντιμετωπίζει κάθε ζωντανό οργανισμό ως μέρος ενός πολύπλοκου συνόλου με το δικό του μοναδικό ρόλο στην διατήρηση της ισορροπίας των οικοσυστημάτων, τα ζώα που βρίσκονται στο Αττικό Πάρκο και σε κάθε πάρκο, αναγκάζονται να ζουν απομονωμένα σε ένα στείρο, ξένο για αυτά περιβάλλον.

Ξεχνάμε με αυτόν τον τρόπο ότι για να σταματήσουν να απειλούνται και μην εξαφανιστούν αυτά τα είδη, δεν αρκεί μόνο να διατηρήσουμε μερικά ζώα ως δείγματα, αλλά να προστατέψουμε και να διατηρήσουμε το φυσικό τους περιβάλλον στο σύνολό του, τόσο για εκείνα όσο και για εμάς τους ίδιους.

O αφύσικος τρόπος ζωής που προκύπτει από την έλλειψη ερεθισμάτων, τον περιορισμένο ζωτικό χώρο, την αδυναμία εκδήλωσης φυσιολογικών συμπεριφορών, και την διαρκή έκθεση στον ανθρώπινο παρατηρητή, δεν μπορεί να διδάξει στους μαθητές τίποτα για τα ίδια τα ζώα.

Στην πραγματικότητα μπορεί μόνο να μεταφέρει μια αλλοιωμένη εικόνα των άγριων συγγενών τους ενώ πλέον το διαδίκτυο, τα ντοκιμαντέρ, αλλά και η διακριτική και υπομονετική παρατήρηση στη φύση μπορούν να μας μάθουν πολύ περισσότερα για τις πραγματικές τους συνήθειές, τις ανάγκες τους και τις θαυμαστές τους ικανότητες.

Άλλωστε εδώ και χρόνια τα σχολεία συνεργάζονται επιτυχώς με περιβαλλοντικές ΜΚΟ οι οποίες έχουν με την πολυετή εμπειρία τους δημιουργήσει προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης που εκτός από τις πληροφορίες που παρέχουν, προωθούν ταυτόχρονα το σεβασμό προς τη φύση και την ενεργό δράση για την προστασία του φυσικού πλούτου.

Η έκθεση ζώων και τα θεάματα που τα χρησιμοποιούν, σύμφωνα με την Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ζώων, αποτελούν καταστρατήγηση της αξιοπρέπειας και του σεβασμού προς τη ζωή τους. Η διατήρηση των ζώων σε αιχμαλωσία για την δική μας διασκέδαση, σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογεί την υποβάθμιση της ποιότητας ζωής των άλλων ειδών.

Είναι ξεκάθαρο ότι στόχος της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης δεν μπορεί να επιτευχθεί, όταν μαθητές και εκπαιδευτικοί διδάσκονται ότι η απλή διασκέδαση του επισκέπτη, μπαίνει πάνω από το σεβασμό για τη ζωή και τη διαφορετικότητα, και αξίζει περισσότερο από την ελευθερία των άλλων ειδών.

Αντίθετα, αυτό που μαθαίνουμε είναι να μουδιάζουμε τα αισθήματα συμπόνιας για τα πλάσματα που υποφέρουν μπροστά μας και απλώς να τα προσπερνούμε συνεχίζοντας τη βόλτα μας. Είναι αυτή η αντίληψη για τον κόσμο και την σχέση μεταξύ όλων των ζωντανών οργανισμών που θέλουμε να περάσουμε στα παιδιά μας μέσα από τις εκπαιδευτικές επισκέψεις;

Πιστεύουμε ότι θα λάβετε υπόψη την έντονη ανησυχία μας κατά τη διαδικασία αδειοδότησης των εκπαιδευτικών επισκέψεων για το νέο σχολικό έτος, επιλέγοντας προς έγκριση όχι τα εντυπωσιακά θεάματα, αλλά τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες που διδάσκουν σεβασμό προς τη ζωή και τη φύση.»

«Η αγελάδα μας δίνει γάλα»

Άρθρο της φίλης Papatya για το πως μίλησε η ίδια στα παιδιά της για τα ζώα και τη χορτοφαγία

 Άκουσα το γιο μου που είναι τριών ετών να το ψιθυρίζει αυτό όταν του διάβαζα το βιβλίο “Τα ζώα της φάρμας”. Όταν το άκουσα αυτό κατάλαβα ότι είχε έρθει πλέον ο καιρός να του εξηγήσω κάποια πράγματα. Τα παιδιά δέχονται τα πάντα, όπως τους τα παρουσιάσεις. Μας εμπιστεύονται επειδή γνωρίζουμε τον κόσμο καλύτερα από αυτά και τον κοιτούν μέσα απ’ το παράθυρο που τους ανοίγουμε εμείς.

 Όταν τον άκουσα να λέει ότι “οι αγελάδες μας δίνουν γάλα, οι κότες αυγά και οι μέλισσες μέλι”, τότε ένοιωσα ότι η καρδιά μου δεν ήταν και τόσο άνετη με αυτό. Αν του έλεγα ότι “δε μας τα δίνουν, εμείς τους τα παίρνουμε χωρίς ρωτήσουμε”, θα ήταν πολύ νωρίς για να το καταλάβει πλήρως ένα τρίχρονο παιδί.

 Η κόρη μου που είναι στα 7,5 της χρόνια καταλάβαινε τι τρώνε και τι δεν τρώνε οι γονείς της. Σε αυτό ίσως βοηθάει το γεγονός ότι η μητέρα της είναι χορτοφάγος και ο πατέρας της βίγκαν. Συνέδεσε από μόνη της στο μυαλό της τη χορτοφαγία με το γεγονός ότι ο πατέρας της έδωσε το δερμάτινό του, που δεν ήθελε να φοράει πλέον. Χρειαζόταν όμως περισσότερες πληροφορίες σε γλώσσα πιο κατανοητή, αναφορικά με τις επιλογές μας. Όταν μιλάς με παιδιά δεν είναι πολύ εύκολο να βρίσκεις πάντα την ισορροπία της “κατανοητής γλώσσας”. Δεν είναι σωστό ούτε να τα βομβαρδίζεις με εγκυκλοπαιδικές γνώσεις, αλλά ούτε και να τους προβάλλεις μισές αλήθειες, οι οποίες μπορούν να μας φέρουν σε δύσκολη θέση όταν ξεσκεπαστούν πλήρως.

 Δεν μπορείς να πεις στο παιδί που τρώει με όρεξη το μπιφτέκι του “θα ήταν καλύτερο να μην έτρωγες αυτό το πτώμα που είναι στο πιάτο σου”. Δε θα μπορούσα να αναφερθώ σχετικά με το τι κάνουμε στα ζώα μόνο και μόνο για τον ουρανίσκο μας, για της φάρμες όπου τα ζώα στοιβάζονται το ένα πάνω στο άλλο, για τα σφαγεία που δεν χωρούν σε καμία συνείδηση, για τα μοσχαράκια που τα παίρνουν απ’ τις μητέρες τους χωρίς καν να θηλάσουν, για τα κοτόπουλα που μεγαλώνουν με ορμόνες σε αφύσικους ρυθμούς για να αναγκαστούν να παράγουν αυγά και φυσικά δε θα μπορούσα να μιλήσω για τα άχριστα αρσενικά κοτοπουλάκια. Για να κάνεις τα παιδιά σου να πιστέψουν αυτό που εσύ ο ίδιος θεωρείς σωστό δεν μπορείς να τα τρομάζεις, να τα απειλείς ή ακόμη χειρότερα να τους απαγορεύεις πράγματα χωρίς να τους τα εξηγείς. Τέτοιες πρακτικές μόνο αντίδραση μπορούν να προκαλέσουν.

 Ο μπαμπάς μου δεν μπορεί να το φάει αυτό.

 Μια μέρα στο τραπέζι η κόρη μου μού είπε δείχνοντας το τυρί ότι “ο μπαμπάς μου δεν μπορεί να το φάει αυτό” και τότε κατάλαβα ότι θα πρέπει να της εξηγήσω την κατάσταση. Της είπα λοιπόν τα εξής: “Ο μπαμπάς δεν το κάνει επειδή δεν μπορεί να το φάει αυτό, ούτε επειδή θα πάθει κάτι αν το φάει. Εγώ και ο πατέρας σου προτιμούμε να μην τρώμε κρέας επειδή δεν θέλουμε να σκοτώνονται ζώα για να τα τρώμε εμείς. Ο μπαμπάς σου δε θέλει να τρώει γαλακτοκομικά επειδή γνωρίζει ότι οι αγελάδες δε μας δίνουν το γάλα τους με τη θέλησή τους κι επειδή οι άνθρωποι το παίρνουν από αυτές για να το πιουν ή για να φτιάξουν τυρί και γιαούρτι. Έτσι επιλέγει να τρώει το ίδιο πράγμα που φτιάχνεται από γάλα σόγιας, όταν έχει τη δυνατότητα. Πιστεύει ότι το γάλα προορίζεται μόνο για τα μωρά της αγελάδας. Για αυτό το λόγο και με τη θέλησή του αρνείται να φάει γαλακτοκομικά. Δεν είναι ότι δεν μπορεί να φάει, ή ότι θα πάθει κάτι αν φάει.” Μετά απ’ αυτή την επεξήγηση, το παιδί κοιτούσε μια εμένα και μια το πιάτο του, προσπαθώντας να καταλάβει αν αυτό που κάνει το ίδιο είναι σωστό ή λάθος. Τότε παρεμβαίνω εγώ:

 “Όταν ήμασταν μικροί όπως εσείς, τρώγαμε τα πάντα. Αλλά οι δικοί μας γονείς δεν μας τα είχαν εξηγήσει με αυτό τον τρόπο. Όταν μεγαλώσαμε το ψάξαμε, διαβάσαμε, είδαμε ντοκιμαντέρ. Πιστέψαμε ότι αυτό δεν είναι σωστό. Αποφασίσαμε ότι τουλάχιστον δε θα ξαναφάμε κρέας για το υπόλοιπο της ζωής μας. Με αυτό τον τρόπο πιστεύουμε ότι όσο υπάρχουμε εμείς και άνθρωποι σαν εμάς που δεν τρώνε κρέας, περισσότερα ζώα θα παραμένουν ζωντανά. Κι εσείς θα τρώτε όσο εσείς θέλετε. Όταν μεγαλώσεις εσύ κι ο αδερφός σου θα αποφασίσετε μόνοι σας. Αν προτιμήσετε να μην τρώτε κρέας, όπως κι εμείς, θα τρέφεστε σαν κι εμάς. Εμείς εξάλλου δεν τρώμε και τόσο διαφορετικά πράγματα… εσείς μπορείτε να φάτε από αυτά που τρώμε εμείς. Είμαστε τόσο τυχεροί που εδώ που ζούμε έχει τέτοια ποικιλία σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, φρούτα, ξηρούς καρπούς.”

 Όλα τα παιδιά αγαπούν τα ζώα. Μόλις συναντιούνται για πρώτη φορά μπορούν να συνδεθούν με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Έτσι είναι φυσικό να συμπονούν τα παιδιά τα ζώα. Δεν υπάρχει βεβαίως λόγος να υπερεκμεταλλευόμαστε αυτή τους τη συμπόνια. Θα ήταν τουλάχιστον άκαρδο να δείξεις στα παιδιά τα ντοκιμαντέρ που μας άνοιξαν τα δικά μας μάτια, με σκοπό να τα εκπαιδεύσεις. Δε θα ήθελα ούτε καν να φανταστώ τι τραύματα θα μπορούσαν να τους προκαλέσουν. Σημασία έχει η νέα γενιά να μεγαλώνει έχοντας συνείδηση των πάντων. Είτε μεγαλώνοντας γίνουν κρεατοφάγοι είτε γίνουν χορτοφάγοι. Ό,τι όμως και να γίνουν θα πρέπει να γνωρίζουν για την επίδραση της υπερβολικής κρεοφαγίας στον πλανήτη και ιδιαιτέρως για τις συνέπειές της στη γη, στις θάλασσες και στη μόλυνση του αέρα που αναπνέουμε. Ό,τι κι αν καταναλώνουν ας καταναλώνουν λιγότερο. Ας μην μολύνουν τον πλανήτη μας, ας αγαπούν τη φύση, ας την προστατεύουν. Ας σέβονται το δικαίωμα στη ζωή όλων των ειδών του πλανήτη μας. Ας δουν πολλά ντοκιμαντέρ. Να καταλάβουν ότι, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων, όλα τα είδη ζωής του πλανήτη μας είναι υποχρεωμένα να ζουν σε ισορροπία μεταξύ τους. Να καταλάβουν ότι δεν είναι σωστό ο άνθρωπος να καταδυναστεύει τα ζώα επειδή πιστεύει ότι είναι ανώτερός τους, λόγω λίγο μεγαλύτερης ιδιοφυΐας. Να νοιώσουν ότι όλοι μας έχουμε ανάγκη αυτή τη φοβερή ισορροπία της φύσης.

 Σε αυτό το θέμα έχουν τη σημασία τους και οι παιδικές ταινίες που τους δείχνουμε και τα ντοκιμαντέρ για τη φύση και το περιβάλλον. ‘Οταν είδαμε την ταινία Happy Feet η κόρη μου ήταν μόνο τριών ετών. Είχα βρει την ευκαιρία στο τέλος της ταινίας να της εξηγήσω ότι αν οι άνθρωποι ψαρεύουν παραπάνω από τις ανάγκες τους, θα πεθάνουν από πείνα οι πιγκουίνοι γιατί δε θα έχουν μείνει ψάρια καθόλου. Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω τι κατάλαβε σε αυτή την ηλικία αλλά όσο περνάει ο καιρός αντιλαμβάνεται καλύτερα ότι μπορούμε να επιδράσουμε θετικά στο περιβάλλον ζώντας μια ζωή με τέτοια συνειδητότητα. 7,5 χρονών σήμερα, με ξάφνιασε μια μέρα όταν μου είπε “μαμά, τι ωραία που θα ‘ταν αν δεν υπήρχαν αυτοκίνητα και μηχανές, αν είχαμε όλοι ποδήλατα”.

 Τις προάλλες τα δυο αδερφάκια έβλεπαν το Bee Movie. Ο μικρός έλεγε “οι μέλισσες μας δίνουν μέλι”, ενώ η κόρη μου κατέγραφε στον εγκέφαλό της τα λεπτά μηνύματα της ταινίας. Πρόκειται για μια παιδική ταινία η οποία καυτηριάζει με όμορφο τρόπο το πόσο άδικο είναι να βάζουν οι άνθρωποι τις μέλισσες να εργάζονται και να τους παίρνουν το μέλι. Στο τέλος οι μέλισσες επαναστατούν και παίρνουν πίσω το μέλι τους, αλλά τότε έχουν τόσο μέλι που δε χρειάζεται πλέον να εργάζονται. Δε βγαίνουν έξω για γύρη, τα λουλούδια δε γονιμοποιούνται και τα χωράφια αδειάζουν. Αυτό είναι ένα ωραίο παράδειγμα σχετικά με την ισορροπία της φύσης και την αλληλοεξάρτηση των ειδών. Και είναι μάλιστα δοσμένο σε γλώσσα κατανοητή από παιδιά.

 Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα παιδιά είναι ανοικτά σε κάθε είδους πληροφορία που θα τους δώσουμε. Αρκεί να είναι κατάλληλη για την ηλικία τους, να μην πληγώνει τα αισθήματά τους, να εμπλουτίζει τις γνώσεις τους και να τα βοηθά να κατανοούν τα γεγονότα της φύσης.

 Την ίδια ημέρα που μιλήσαμε στο τραπέζι με την κόρη μου, όταν της είπα ότι το μεθάνιο που προέρχεται από τα κακά των αγελάδων μολύνει την ατμόσφαιρα περισσότερο και από τις εξατμίσεις, άνοιξε τα μάτια της ορθάνοιχτα και με κοιτούσε αποσβολωμένη. Δε γνωρίζω τι μπορεί να περνούσε απ’ το μυαλό της. Δε μου είπε τίποτα κι εγώ δεν της μίλησα παραπάνω γιατί ξέρω ότι ήμουν έτοιμη να της ξαναμιλήσω όταν θα χρειαζόταν και πάλι, όταν θα ήθελε να μάθει παραπάνω.